स्मार्ट सिटी साठी सिस्टीम्स् थिंकिंग

[टेक मराठी दिवाळी अंकातील लेख आता टेक मराठी वेब साईटवर देखील प्रकाशीत होतील. यातील आजचा लेख
“स्मार्ट सिटी साठी सिस्टीम्स् थिंकिंग” -प्रशांत मिरजकर.]

 

” certification committee”  पैकी एक जण मंचावर येऊन बोलू लागला… कधी नव्हे ते प्रत्येकजण लक्षपूर्वक ऐकत होता….

प्रमाणपत्रात “नापास” हा शेरा पाहून सगळे चांगलेच वैतागले होते.४० जणांच्या गटामधे एकाच प्रमाणपत्रावर अभ्यासक्रम यशस्वीपणे पूर्ण केल्याचं शिक्कामोर्तब, ही संपूर्ण गट आणि कंपनीसाठीही मोठीच नाचक्कीची आणि संतापाची बाब होती आणि म्हणूनच ” certification committee”  ला पाचारण करण्यात आले होते. वक्ता बोलत होता….

”  systems thinking ” , प्रणालिबद्ध व्यवस्थेची मानसिकता यावर आपण ३ महिने तांत्रिक शिक्षण घेतलं आणि तुम्ही सर्वच जण आम्हांला प्रभावीपणे ते वापराल अशी खात्री वाटत होती.  “system thinking ”  ह्या विषयाचा हरेक पैलू या गटाला इत्यंभूत कळला आहे अशी आमची शिक्षक म्हणून धारणा होती.परंतु तसं अजिबातच नसल्याचं परिक्षांच्या दरमन्यान आमच्या लक्षात आलं. नाही … मला साक्षर , निरक्षर हा वाद घालायचा नाहीये… साक्षर तुम्ही जरूर आहात पण ”  systems thinking ”  च्या बाबतीत तुम्ही सुशिक्षित होऊ शकला नाहीत म्हणून हा निकाल. “मेक इन इंडिया / डिजिटल इंडिया” हे आपलं स्वप्न असेल तर वैयक्तिक दृष्ट्या   “systems thinking ”  च्या तत्वांचा वापर आपण कसा करू शकू याचं उत्तर “हे तर प्रशासन, सरकार, अधिकारी, यंत्रणा, व्यवस्था यांचं काम आहे” हे मिळणं म्हणजे आम्हाला आमचाच पराभव वाटू लागला… म्हणून खरं तर हा सगळा उहापोह… आज एक व्यक्ती म्हणून परत एकदा आपण सगळ्या गोष्टिंचा थोडक्यात विचार करू आणि इथे सगळेच  IT  मधून असल्याने तिथून सुरू करू…. एखाद्या कामात चूक ( bug)  सापडते म्हणजे नक्की काय होतं तर रचनेमधल्या एक किंवा अधिक गोष्टी अपेक्षित काम अपेक्षित पद्धतीने किंवा ठराविक वेळेत करत नाहीत. मग आपण रचनेचा आराखडा, त्याची अंमलबजावणी या सगळ्या गोष्टींचा विचार छोट्या छोट्या भागांपुरता आणि शेवटी सामाईकपणे पूर्ण यंत्रणा म्हणून करून ही चूक सुधारतो. आता या  IT  मधल्या प्रणालीचा रोजच्या आयुष्यात काय संबंध असा प्रश्न सगळ्या चेहऱ्यांवर दिसतो आहे; तर असा विचार करा की आपण आपली गाडी घेऊन फिरायला निघतो , माहित नसलेलं एखादं ठिकाण बघायला…. अशा वेळी आजकाल आपला सगळ्यात जवळचा वाटणारा मित्र किंवा राजू गाईड म्हणू आपण कोण असेल तर  GPS Tracker;  हा राजू गाईड आपण थांबलो की थांबतो, आपण पळू लागलो की पळतो आणि नुसता पळत नाही तर अजून बाकी असलेलं अंतर, आपल्या वेगानुसार तिथे पोहोचायला लागणारा वेळ, ही सगळी माहिती विनासायास पुरवत राहतो… पण विनासायास आपल्याला… हे सगळं बिनबोभाट घडतं कारण आपला मोबाईल किंवा गाडीमधला  GPS Tracker  , लाखो किलोमिटर दूर वसलेला उपग्रह, या दोन्हीला जोडणारे दुवे आपापलं काम नेमक्या वेळात, ठरलेल्या पद्धतीने, अथकपणे करतात म्हणून… यापैकी कुणीही समन्वयाचे भान सोडले की आपलं “जाते थे जापान पोहोंच गये चीन” असं काहीतरी व्हायचं… असंच काहीसं आपल्याला आनंद देणाऱ्या सगळ्या सुविधा ,  infrastructure, social media  यांचही…. सगळं कसं छान आहे.. प्रत्येक ”  system”  सतत माझ्या सेवेला हजर आहे

पण तरीही रोजच्या ट्रॅफिक ने वैताग येतोच, प्रदूषणाने छातीची आणि भ्रष्टाचाराने डोक्याची चाळण होतेच, पाण्याची बोंब आणि शेतात हरवलेले कोंब, प्रत्येक सरकारी कामात एजंट नाहीतर येरझाऱ्याचं बालंट, शिक्षणाच्या नावाखाली पोरांचे हाल आणि  AC में बैठके भी झडते हुए बाल :) … पण माझं काय संबंध नाही का या सगळ्याशी? मी काय करणार यात…. या सगळ्याचा त्या  bug concept  शी काय संबंध?

तर डोळे आणि डोकं पूर्ण उघडे ठेवून रोजच्या ”  systems  चा विचार करुया आणि त्यापेक्षा महत्वाचे म्हणजे मी या  systems  चा कसा अविभाज्य घटक आहे याचा… ट्रॅफिक चा रोजचा विषय घेऊया… स्मार्ट ट्रॅफिक लाईट सिस्टीम आहे… पोलिसांची फौज तैनात आहेत… खड्डे असले तरी बऱ्यापैकी पक्के रस्ते आहेत…लेन ची शिस्त परिभाषित आहे… रेडिऒ ठराविक वेळाने शहरातले “ट्रॅफिक अपडेट” देत आहे… जवळ जवळ सगळ्या मुख्य रस्त्यांवर समांतर वाहनतळ व्यवस्था आहे… प्रत्येक रस्त्याची वेगमर्यादा नमूद केलेली आहे; एकेरी वाहतूक कुठे ,दुहेरी कुठे … सायकल मार्ग, पदपथ सगळं निश्चित आहे… तरीही रोज ट्रॅफिक सुरळीत नाही! मग ह्या  systems  मधे एवढे  bug  आले कुठून… कोणता घटक , कोणता दुवा गहाळ झालाय? याचं उत्तर ”  systems thinking ”  ची तत्वं वापरून शोधायचा प्रयत्न करूया…कधी गर्लफ्रेंड मागे बसली म्हणून तर कधी गाडीच लेटेस्ट आहे म्हणून..कधी ऑफिसला उशिर झाला म्हणून तर कधी वाऱ्याशी स्पर्धा करायची म्हणून हा “मी” कट मारतो…. उजवीकडे वळायचं  म्हणून डाव्या लेनमधून अचानक उजव्या लेनमधे घुसतो.रस्त्यात मित्र दिसला म्हणून गाडी हवी तिथे थांबवून गप्पा कुटतो. या गोष्टी “मी” वैयक्तिक पातळीच्या सुविधांसाठी केल्या तरी  system  म्हणून याचा परिणाम काय हा विचार “मी” करत नाही. यात एक घटकाने म्हणजे “मी” लेन या संसाधनाचा ( resource )  गैरवापर केल्याने इतर घटकांसाठी हे संसाधन योग्य प्रकारे उपलब्ध न झाल्याने यंत्रणेमधला समन्वय बिघडतो. याचा परिणाम म्हणून यंत्रणा अपेक्षेप्रमाणे चालत नाही आणि बिघडवणारा घटक “मी” मला सोडून यंत्रणेतील इतर सर्व घटकांना दोष देतो. रोजच्या आयुष्यामधल्या अगदी छोट्या गोष्टीचं हे उदाहरण आहे…

 

सहज आठवलं .. परवा एकदा एक चिमुकली बाबाच्या पाठीमागे बसून गुणगुणत होती …. “गंमत झाली, काल मला स्वप्न पडलं छानसं, हिरव्या लाल दिव्याचा आदेश पाळायला लागली माणसं”…पुढचं काही ऐकूच आलं नाही मग…. तर ह्याच “मी” ने  यंत्रणेचा भाग म्हणून “माझी” भूमिका चोख बजावली ..म्हणजे वेगळं काहीच नाही पण “माझी सोय” हा एकमेव विचार सोडून… ठरलेले नियम “माझ्यासाठी” आहेत म्हणून पाळले तर हेच चित्र अगदी उलट व्हायला किती वेळ लागेल? आणि मुळात वाहन चालवणे ही फक्त गरज पेक्षा आनंद देणारी कृती होईल असं वाटतंय का? माझा वेळ , इंधनासाठी लागणारा पैसा, मनाची शांती हे फक्त कुणीतरी केलेले नियम पाळल्याने मला मिळू शकतात.. इतकंच नाही तर माझ्याकडून अनाठायी वाया जाणारं इंधन वाचल्यामुळे जिथे पोहोचतच नाही अशा ठिकाणी कुणाला तरी मिळण्याची शक्यता माझ्यामुळे निर्माण होते… शहरासाठी बनवल्या गेलेल्या सुविधांचं आयुष्यमान वाढू शकतं… पर्यावरण रक्षण , भ्रष्टाचारावर रोख हे फायदे तर अगदी नाही बघितले तरी डोक्याचा भुगा करणारी वाळवी माझ्यातून काढली की कुठेच उरणार नाही हे तरी  “सिस्टीम्स थिंकर” म्हणवून घेणाऱ्या “मला” कळतंय का?

फक्त “प्रोफेशन” मधे नाही तर माझ्या आजूबाजूला असणाऱ्या प्रत्येक यंत्रणेचा “मी” हा सर्वात महत्वाचा घटक आहे आणि नागरिक म्हणून, या समाजाचा घटक म्हणून प्रत्येक रचनेमधल्या “माझ्या” भूमिका “मी” डोळसपणे निभावतो आहे आणि प्रत्येक संसाधन जाणिवपूर्वक वापरतो आहे, हेच “स्मार्ट” असल्याचं लक्षण आहे… “स्मार्ट सिटी” या संकल्पनेमधे तज्ञ “वीज , पाणी, वेस्ट मॅनेजमेंट, स्वच्छता, ई-गव्हर्नंस आणि अशा कित्येक गोष्टींचा विचार करत आहेतच”… परंतु “माझ्यासाठी यंत्रणा” हा विचार बदलून “मी यंत्रणा” हा विचार प्रत्येक नागरिकाचा नसेल तर हे स्वप्न… कल्पनाविलासाच्या पलिकडे जाऊन साकारणं केवळ अशक्य आहे… ’पिंडी ते ब्रह्मांडी’ हा निसर्गनियम आहे… आपले अवयव आपापलं काम अविरत करत आहेत म्हणून आपण निरोगी आयुष्य जगतो आहे. तसंच “मी” समाजाचा अवयव आहे मग मी हातावरलं बोट आहे की धडामधलं पोट हा विचार गौण ठरतो…  systems thinking  ही सवय रक्तात भिनली तर स्मार्ट सिटी हेच आपलं प्रमाणपत्र असेल… नाही तर कागद मिळवून पुढे जाणं इतकचं या कोर्सचं स्वरूप होईल… शेवटी हातावरच्या १० बोटांवर  systems thinking  ची व्याख्या मांडता येईल “हे जर व्हायचं असेल तर हे “मला” च करावं लागेल” ….

गेल्या ३ महिन्यात जे कळलं नाही ते मागच्या ३० मिनिटात मांडायचा प्रयत्न ” certification committee” ने केला आणि पुढच्या प्रवासाचा  systems thinkers  वर सुपूर्त केला.

प्रशांत मिरजकर.

प्रेसिडेंट, बायोऍनॅलिटिकल टेक्नोलॉजिज,पुणे.

 

प्रकाशन :टेक मराठी दिवाळी अंक २०१५

नमस्कार,

टेक मराठीचा यंदाचा दिवाळी अंक आज आम्ही प्रकाशित करीत आहोत. या वेळी “डीजीटल इंडिया” आणि “मेक इन इंडिया” या संकल्पनेवर आधारीत अंक प्रकाशित करीत आहोत.
हा अंक पाहण्यासाठी पहा: http://techmarathi.com/diwaliank
हा संपूर्णपणे ऑनलाईन प्रकाशित करीत आहोत जेणेकरुन आपल्या प्रतिक्रिया आपण यावर सहज नोंदवू शकता.

हा प्रयत्न आपल्याला आवडेल अशी आशा आहे. हा दिवाळी अंक जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचावा ही विनंती.

आपल्या मित्रांना, आप्तांना जरूर शेअर करा.
धन्यवाद!
 

टेक मराठी दिवाळी अंक २०१५

गेल्या वर्षी प्रथमच “टेक मराठीचा” दिवाळी अंक प्रकाशित झाला आणि अतिशय लोकप्रिय झाला.  आपण दिलेल्या प्रतिसादाबद्दल मनापासून आभार !

यावर्षी “डिजिटल इंडिया आणि मेक इन इंडिया” अशी थीम घेऊन दिवाळी अंक आपल्या भेटीस येत आहे.

या वर्षीच्या “टेक मराठी दिवाळी अंक २०१५” साठी लेख, कविता आणि कथा या स्वरूपात  टेक्नोलॉजी संदर्भात लिखाण पाठविण्याचे आवाहन आम्ही करीत आहोत.
हे लेखन विनोदी, माहितीपर, अनुभव कथन, लघु कथा अशा कोणत्याही सदरात असावेत. हे लेखन लेख, कविता, विडंबनपर काव्य, चारोळी, व्यंगचित्र यांपैकी कोणत्याही साहित्यप्रकारातील असावे.
आपले लिखाण ई स्वरूपात आमच्याकडे पाठविण्याची अंतिम तारीख २५ ऑक्टो. २०१५ आहे.
तुम्ही जर वेब साईट करणे, डिझाईन  करणे यामध्ये मदत करू इच्छित असाल तर आम्हाला जरूर कळवा.

नियमावली :

  •  लेखांसाठी शब्दमर्यादा २००-२५०
  •  आपले लेख थीमशी सुसंगत असावेत मात्र त्यावरच असावेत अशी सक्ती नाही
  •  दिवाळी अंकासाठी साहित्य रविवार २५ ऑक्टो, २०१५ पर्यंत पोहोचले पाहिजे.
  •  दिवाळी अंकासाठी स्वलिखित आणि संपूर्णपणे अप्रकाशित साहित्य पाठवावे. साहित्य सॉफ्ट-कॉपीस्वरूपात आणि देवनागरी लिपीमध्येच पाठवावे. देवनागरीत नसलेले साहित्य स्वीकारले जाणार नाही, याची कृपया नोंद घ्यावी.
  •  साहित्य पाठवताना ते शक्यतो व्याकरणाच्या आणि शुद्धलेखनाच्या नियमांत बसेल असे पाहावे.
  •  साहित्य स्वीकारण्याचे किंवा नाकारण्याचे सर्वाधिकार संपादक मंडळ राखून ठेवत आहे. साहित्य नाकारण्याचे कारण किंवा स्पष्टीकरण देण्यास संपादक मंडळ बांधील नाही. याबाबत संपादक मंडळाचा निर्णय अंतिम राहील.
  •  संपादक मंडळास पाठवलेल्या साहित्यात काही बदल करायचा असल्यास आधी संपादक मंडळाशी sampadak@techmarathi.com येथे संपर्क साधावा.
  • एकच साहित्य पुनः:पुन्हा पाठवू नये.
  •  साहित्य मिळाल्याची पोच पाठवली जाईल. साहित्य सुपूर्त केल्यानंतर २४ तासांत पोच न मिळाल्यास संपादक मंडळाशी sampadak@techmarathi.com  येथे संपर्क साधावा.

दिवाळी अंकाबाबतीतील सर्व प्रश्न ,सूचना वा माहितीसाठी sampadak@techmarathi.com  येथे संपर्क साधावा.

 

 

दीपिन लिनक्सची ओळख


टेक मराठी दिवाळी अंकातील लेख आता टेक मराठी वेब साईटवर देखील प्रकाशीत होतील. यातील आजचा लेख “दीपिन लिनक्सची ओळख !” लेखक : मंदार वझे

(सर्व प्रथम मी हे नमूद करू इच्छीतो की deepin linux चा उच्चार डीपिन आहे की दीपिन हे माहीत नाही. ह्या लेखामधे दीपिन असा उच्चार गृहीत धरला आहे)

दीपिन लिनक्स हे उबुन्टु लिनक्सवर आधारीत असून -चीनमधील कंपनीने deepin desktop environment (DDE) तयार केले आहे . DDE मुळे मात्र दीपिन लिनक्स फारच वेगळे झाले आहे.

उबुन्टुवर आधारीत असल्यामुळे, उबुन्टुवर उपलब्ध असलेले सर्व software दीपिनमधे आपोआपच उपलब्ध आहे,परंतू दीपिनमधे फक्त DDE हे एवढेच वेगळेपण नाही. दीपिन teamने दीपिन मूव्ही, दीपिन म्युझिक, दीपिन गेम असे पण software दीपिनमधे उपलब्ध आहे.

deepin linux 2

आपण एकेका software कडे बघुया:

DDE मधे वेगवेगळ्या ऑपरेटिंग सिस्टीम मधल्या चांगल्या गोष्टी घेतल्या आहेत. उदा. Windows 8 प्रमाणे उजव्या बाजूला control panel आहे. mouse उजवी कडील खालच्या कोपऱ्यात नेला असता control center अचानक प्रकट होते – ही hot corners ची किमया. चारी कोपऱ्यामधे mouse नेला असता कोणता program सुरू व्हावा हे तुम्हाला ठरवता येते.
OS X प्रमाणे dock आहे. dock वरून नेहेमी लागणारे programs सुरू करू शकतो. ह्याशिवाय dock चा उपयोग window task bar आणि system tray सारखापण होतो.

नेहेमीच्या मेन्यू ऐवजी इथे लाँचर आहे. super key (विंडोजचा लोगो असलेली key)दाबून लाँचर चालू करता येतो. लाँचर उघडला की वेगवेगळ्या ग्रुप्स मधे वेगवेगळे programs आहेत (Internet, Games, Productivity, Utilities, System वगैरे) जर तुम्हाला कुठला program हवा आहे ते माहीत असेल,तर super key पाठोपाठ program चे नाव type करा. उदा. तुम्हाला calculatorकिंवा text editor (gedit) चालू करायचे असेल तर Utilities ग्रूप शोधायची गरज नाही – super key पाठोपाठ calc किंवा edi इतके टाईप केलेत की calculator किंवा text editor एवढेच program दाखवले जातात.

दीपिन टर्मिनल हा अजून एक मला आवडलेला program.(पण जर तुम्हाला टर्मिनल वापरायची गरज पडत नसेल तर कदाचीत तुम्हाला काही फरक पडणार नाही.)

दीपिन screenshot हा अजून एक अतिशय उपयुक्त program. लाँचर मधून किंवा Ctrl+Alt+A ह्या शॉर्टकटने चालू करता येतो – मग तुम्हाला हव्या त्या भागाचा screenshot घेता येतो . पण इतकेच नाही, त्यानंतर गरज असल्यास, त्या screenshot वर काही बाण, चौकोन वगैरे करून screenshot जास्त उपयुक्त करता येतो.

ह्या लेखात दीपिन लिनक्सची फक्त ओळख इतकेच असल्यामुळे जास्त विस्तारात जात येत नाही, परंतु जाता जाता एक नक्की सांगू इच्छीतो की ज्या लोकांनी मला दीपिन लिनक्स वापरताना super+tab वापरताना बघीतलं आहे त्या प्रत्येकाने “हे काय, windows मधे असे करता येते का?” असे हमखास विचारलेले आहे :)
super+tab वापरून मला चालू असलेल्या वेगवेगळ्या programs मधे जाता येते. windows मधे जर आपण alt+tab वापरले असेल, तर आपल्याला super+tab नक्की आवडेल.

 

deepin linux1

दीपिन लिनक्स परीपूर्ण आहे का? तर “नक्कीच नाही” असेच म्हणावे लागेल. दीपिनची २०१४ edition जरा unstable होती, त्यात देवनागरी लिपीचा चांगला support नव्हता, पण २०१४.१ मधे खूप सुधारणा केल्या आहेत. देवनागरी लिपीचा support सुध्दा ibus द्वारे आहे (हा लेख मी दीपिन २०१४.१ वापरून लिहिला आहे )
अजून एका बाबतीत सुधारणेला वाव आहे – तो म्हणजे भाषेचा अडसर. दीपिन चीनमधे विकसीत केले गेले असल्या मुळे, बहुतांशी माहिती chinese मधेच आहे. पण दीपिन विकसीत करणाऱ्या लोकांना हा प्रश्न माहीत आहे – त्यांचे कर्मचारी इंग्रजीचं प्रशिक्षण घेत आहेत.

दीपिन लिनक्सबद्दल अधिक माहिती :http://www.linuxdeepin.com/index.en.html
स्क्रीनशॉटस : http://www.linuxdeepin.com/feature2014.en.html
इंग्लीश फोरम : http://www.linuxdeepin.com/forum/8

 

अ अ अॅन्ड्रॉईड चा !


टेक मराठी दिवाळी अंकातील लेख आता टेक मराठी वेब साईटवर देखील प्रकाशीत होतील. यातील आजचा लेख ” अ अ अॅन्ड्रॉईड चा !” लेखक : मंदार नाईक

ई-दिवाळी अंक डाउनलोड करण्यासाठी खालील बटणावर क्लिक करा.



कोणे एके काळी, जेव्हा मी पुण्यनगरी मध्ये माझा स्वत:चा व्यवसाय सुरु केला, तेव्हा माझ्याकडे एक मोठ्ठा संगणक होता, ज्याने एक आख्खं टेबल व्यापलं होतं. त्याला आम्ही ‘डेस्कटॉप पीसी’ असं म्हणायचो. (अजूनही म्हणतो) त्याला एक डायल अप इंटरनेट कनेक्शन जोडलेलं होतं. जोडीला एक घरचा दूरध्वनी. मी बाहेर कुठे मीटिंग ला गेलो, की नेमके घरी फोन येणार, घरचे बिचारे लोक निरोप लिहून घेणार, मी पुन्हा घरी आलो की, मी ते निरोप वाचून डेस्कटॉप पीसी चालू करून ई-मेल वाचणार, असं आयुष्य निवांत होतं.

मग आले लॅपटॉप. ते बॅगमध्ये ठेवले, की कुठेही घेऊन जा, आणि तिकडे बसून काम करा. यांना एक वाय फाय कनेक्शनची सोय होती. म्हणजे, जिथे मी जायचो, तिथे वाय-फाय इंटरनेट असलं, आणि त्याचा पासवर्ड त्या लोकांनी मला दिला, तर मी कुठेही ई-मेल पाहू शकायचो. जोडीला आले पेजर, मग मोबाईल. आता लोक मला कुठेही गाठायला लागले. कामाची बोलणी विनाविलंब व्हायला लागली.

पण नुसतीच बोलणी व्हायची. एक तर प्रत्येक ठिकाणी लॅपटॉप घेऊन जाणं अजूनही खूप अवघड होतं, आणि त्यात घेऊनही गेलो, तरी प्रत्येक ठिकाणी वाय फाय इंटरनेट मिळेलच याची शाश्वती नाही !

जेव्हा वर्षोनुवर्षे जगभर खूप लोकांना ही समस्या सतावू लागली, तेव्हा त्यातून एक विचार पुढे आला, मोबाईल वरच इंटरनेट, ई-मेल, डेटा फाईल्स, इत्यादी सगळं मिळालं तर? म्हणजे फोन सुद्धा, आणि काम सुद्धा, दोन्ही एकत्र !

आणि ही कल्पना वस्तुस्थितीत आली साधारणत: एकोणीसशे नव्वद च्या दशकात, जेव्हा आय बी एम, मायक्रोसॉफ्ट, नोकीया, सॅमसंग इत्यादी कंपन्यांनी Palm OS, Symbian, Windows CE, Bada अशा ऑपरेटिंग सिस्टिम्स वापरून मोबाईल आणि पी.डी.ए. (Personal Digital Assistant) नामक मोबाईलची सुधारीत आवृत्ती बाजारात आणली.

साधारणत: विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला मायक्रोसॉफ्टची Windows Mobile OS, ब्लॅकबेरी लिमिटेडची Blackberry OS अशा अनेक सुधारीत ऑपरेटिंग सिस्टिम्स बाजारात आल्या.

मोबाईलच्या क्षेत्रात क्रांती घडवली ती स्टीव जॉब्स यांनी. सन २००७ ला अॅपल कंपनीनं iPhone नामक ‘स्मार्टफोन’ बाजारात आणला. iPhone नं मोबाईल मार्केट हलवून सोडलं. iPhone हा screen touch interface नं काम करणारा जगातला पहिला मोबाईल फोन. या screen touch interface मुळे मोबाईलवर काम करणं सामान्य लोकांसाठी कितीतरी पटीनं सोप्पं झालं.

मोबाईल जगतातील पुढची क्रांती अॅन्डी रुबीन यानं गुगलच्या साथीनं घडवली. त्यानं अॅन्ड्रॉईड  ही Open source ऑपरेटिंग सिस्टिम बाजारात आणली. या आधीच्या सगळ्या ऑपरेटिंग सिस्टिम्स या पेड लायसन्स प्रकारात मोडणा-या होत्या, म्हणजेच त्यांचे पैसे येन केन प्रकारेण ग्राहकाला पडायचे. Open source license खाली येणा-या सिस्टिम्स ग्राहक एकही पैसा खर्च न करता (चकटफू) वापरू शकतो. या कारणानं अॅन्ड्रॉईड  वापरणारे डिव्हाईसेस (मोबाईल, टॅबलेट इत्यादी) खूप कमी दरात ग्राहकांना मिळू लागले.

Android

भारत हा काटकसरी लोकांचा देश आहे. भारतीय मार्केट हे सगळ्या जगात ‘चोखंदळ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. भारतीय लोक एखादया वस्तूची उपयुक्तता, गुणवत्ता, आणि किंमत याची योग्य ती सांगड घालून खरेदी करतात. अॅन्ड्रॉईड च्या आधी असलेलं जागतिक स्मार्टफोन मार्केट उपयुक्तता आणि गुणवत्ता यात आघाडीवर होतं, पण किंमती भरमसाट असल्यानं ते भारतीय ग्राहकाला पटवण्यात फारसं यशस्वी झालं नाही. पण अॅन्ड्रॉईड नं यात चांगलीच मुसंडी मारली.

आज जागतिक स्मार्टफोन बाजारातला ८० टक्के, तर भारतीय बाजारातला ९० टक्क्यांच्या वर हिस्सा फक्त एकटया अॅन्ड्रॉईड नं व्यापला आहे, यावरून अॅन्ड्रॉईड ची ग्राहाकांवरची पकड स्पष्ट दिसून येते.

सॅमसंग, झोलो, मायक्रोमॅक्स, लेनोव्हो इत्यादी आघाडीवरच्या स्मार्टफोन बनविणा-या कंपन्या अॅन्ड्रॉईड  वापरत आहेत. एवढंच नाही, तर आता गुगल ग्लास, गुगल टेलिव्हिजन इत्यादी डिव्हाईसेस वर सुद्धा अॅन्ड्रॉईड  वापरली जात आहे. यावरून अॅन्ड्रॉईड चा व्यापक वापर आणि उपयुक्तता सहज लक्षात येते.

अॅन्ड्रॉईड ची एक गम्मत म्हणजे इंग्रजी अक्षर A पासून सुरु होऊन त्याची पुढची व्हर्जन्स आता K पर्यंत आली आहेत, आणि यातली C पासून पुढची सर्व नावं म्हणजे खाण्याच्या गोष्टी आहेत. Alpha, Beta, Cupcake, Donut, Eclair, Froyo, Gingerbread, Honeycomb, Ice cream sandwich, Jelly bean, Kit Kat ही अॅन्ड्रॉईड ची नावं. तोंडाला पाणी सुटलं लिहितांनाच !

असं काय आहे या अॅन्ड्रॉईड  मध्ये की जनमानसाची एवढी पकड यानं घेतलीये? पाहुया अॅन्ड्रॉईड चे काही वैशिष्टये.

फोन संभाषण (Telephonic features) – अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिम voice call, video call, conference call इत्यादी संभाषण सुविधा पुरवते.

मेसेजिंग (messaging) – अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिम SMS (Short Messaging Service) आणि MMS (Multimedia Messaging Service) दोन्हीला सपोर्ट करते.

इंटरनेट कनेक्टीव्हीटी (Internet connectivity) – अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिम वाय-फाय द्वारे इंटरनेट कनेक्शन वापरू शकते. शिवाय, आपण आपल्या सर्व्हिस प्रोव्हायडरला (Idea, Airtel, BSNL etc.) सांगून आपल्या सीम कार्ड द्वारे डेटा कनेक्शन प्लॅन अॅक्टिवेट करू शकतो, ज्या द्वारे आपल्याला 2G अथवा 3G सर्व्हिस अॅन्ड्रॉईड  मध्ये वापरता येते. (2G चा स्पीड कमी असतो, पण 3G चा स्पीड जास्त असला तरी त्यामुळे स्मार्टफोनची बॅटरी लवकर संपते हे लक्षात घेऊन जेथे इंटरनेट स्पीड खूप जास्त गरजेचा आहे तेथेच 3G वापरणे कधीही सोयीस्कर ठरते.)

अॅप्स (APPs) – स्मार्टफोनवर वापरल्या जाणा-या प्रोग्रॅम्सना अॅप्स म्हणतात. अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिम मध्ये आपण अनेक उपयुक्त अॅप्स गुगलच्या गुगल प्ले स्टोअर मधून डाऊनलोड करू शकतो, आणि वापरू शकतो. यामध्ये अनेक वर्तमानपत्रे, social networking APPs, गेम्स, इत्यादींचा समावेश होतो. यापैकी काही अॅप्स हे पूर्णपणे फुकट असतात, तर काहींना पैसे पडतात.

मल्टी टास्कींग (Multitasking) – अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिम एकाच वेळेला अनेक अॅप्स वापरण्याची सोय देते. यापैकी एक अॅप हे स्क्रीनवर असते, तर बाकीचे लपलेले (hidden) असतात, ज्यांना ग्राहक एका पूर्वनियोजित कृतीने कधीही पाहू शकतो, आणि ते पुढे चालू ठेवू शकतो.

गुगल सर्च (Voice based Google search facility) – अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिम मध्ये आपण बोलून सुद्धा अनेक गोष्टी शोधू शकतो. उदाहरणार्थ, “शनिवार वाडा” असं बोलल्यास अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिम आपल्याला शनिवार वाडा असलेलं ठिकाण, त्याची माहिती, तेथपर्यंत जाण्याचा रस्ता, जायला लागणारा वेळ, इत्यादी सर्व माहिती पुरवते.

गुगल नेव्हिगेशन (Google navigation) – यामध्ये आपण दोन ठिकाणांना जोडणारे रस्ते शोधणे, त्यांमधील अंतर शोधणे, जवळची सार्वजनिक ठिकाणे (बस थांबा, खानावळ, शाळा) शोधणे, आपण आत्ता कुठे आहोत हे GPS (Global Positioning System) च्या सहायाने बघणे इत्यादी सुविधा आपल्याला वापरता येतात.

गुगल कॅलेंडर (Google calendar) – यामध्ये आपण आपले इव्हेंट्स, सुट्ट्यांचे दिवस, वाढदिवस इत्यादी पाहू शकतो, आणि त्यांचे रीमाईन्डर्स लावू शकतो.

एकाच गुगल अकाऊंटने सगळं काही (One Google account for all) – अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिम ग्राहकाचा एक गुगल अकाऊंट घेते, आणि तोच एक अकाऊंट गुगलच्या विविध सर्व्हिसेस करता वापरते. उदाहरणार्थ, Google mail (ज्यामध्ये आपले ई-मेल्स व फोन कॉन्टॅक्टस् साठवले जातात), Google Maps (ज्यामध्ये आपण आपली घर व कचेरीची ठिकाणे साठवू शकतो, व वेळेला त्याचा उपयोग नेव्हिगेशन करता करू शकतो), Google Keep (ज्यामध्ये नोट्स साठवल्या जातात), Google Play (जेथून अॅप्स डाऊनलोड केले जातात), Google Drive (आपल्या फाईल्स करता ऑनलाईन स्टोअर) इत्यादी. एक अजून चांगली सुविधा म्हणजे, आपल्या स्मार्टफोनवर वापरलेल्या अकाऊंटद्वारे ही माहिती गुगल सर्व्हर वर साठवली जाते, जी आपण आपल्या डेस्कटॉप / लॅपटॉप वर सुद्धा कधीही वापरू शकतो, अगदी आपला स्मार्टफोन जवळ नसतांना सुद्धा आपले सगळे ई-मेल्स, फोन कॉन्टॅक्टस् इत्यादी  सर्व आपल्याला सहज मिळते.

प्रादेशिक भाषा वापर (Multi language support) – अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिममध्ये आपण अनेक प्रादेशिक  भाषांचा वापर करू शकतो. आपल्या मातृभाषेत संदेश (SMS) पाठवण्याचा आनंदच काही वेगळा !

वापरातील सुलभता (Accessibility) – कमी अथवा न ऐकू येणा-या, कमी अथवा काहीच न दिसणा-या व्यक्तींकरता अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिम काही सुलभ सुविधा देते. यामध्ये स्क्रीनवर बोट टेकवल्यास आपण काय क्रिया करणार आहोत, याची आगाऊ सूचना देणे, केलेली क्रिया ग्राहकाला ऐकवणे, स्क्रीन वरील अक्षरे मोठी दाखवणे, स्क्रीनचा प्रकाश वाढवणे इत्यादी  सुविधा येतात.

फाईल्स हस्तांतरण (Files transfer between devices) – अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिमद्वारे आपण Bluetooth connectivity सुविधा वापरून आपल्या स्मार्टफोनमधील फाईल्स दुस-या डिव्हाईसवर (संगणक, मोबाईल, स्मार्टफोन, टॅबलेट इत्यादी) ट्रान्सफर करू शकतो. शिवाय, दुस-या डिव्हाईसवरील फाईल्स आपल्या स्मार्टफोन वर आणू शकतो. यासाठी आपला व समोरचा डिव्हाईस Bluetooth supported असणं गरजेचं आहे.

मल्टिमिडीया (Multimedia support) – अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिममधील गॅलरी, कॅमेरा, म्युझिक प्लेअर, साऊंड रेकॉर्डर, व्हिडीओ प्लेअर अशी अनेक अॅप्स आपल्याला  फोटो, गाणी, व्हिडीओ यांचा मनमुराद आनंद देतात.

फोन सुरक्षितता (Phone security features) – अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिम आपल्याला फोन लॉकिंग करता विविध पर्याय देते. यात प्रामुख्याने पॅटर्न लॉक (यामध्ये ठराविक पद्धतीने बिंदू जोडत गेल्यास स्क्रीन अनलॉक होतो), पिन / पासवर्ड लॉक (यामध्ये ठराविक key combination टाईप केल्यास स्क्रीन अनलॉक होतो), व्हॉईस लॉक (यामध्ये ठराविक व्यक्ती ठराविक शब्द बोलल्यास स्क्रीन अनलॉक होतो), फेस लॉक (यामध्ये ठराविक व्यक्तीचा चेहरा स्मार्टफोनच्या समोर धरल्यास अथवा ठराविक व्यक्तीच्या चेह-याने ठराविक क्रिया केल्यास, उदाहरणार्थ डोळे मिचकावणे, स्क्रीन अनलॉक होतो).

याशिवाय अॅन्ड्रॉईड  ऑपरेटिंग सिस्टिममध्ये घातलेले काही अॅप्सही आपल्यासाठी सुरक्षिततेची व्यवस्था करतात. क्विक हील अॅन्टिव्हायरस ठराविक फोन नंबर्स वरून येणारे फोन्स अथवा संदेश ब्लॉक करतं, अॅपलॉक हे अॅप एक पूर्वनियोजित पासवर्ड टाकल्याखेरीज आपल्याला बाकीचे कुठलेही अॅप्स वापरू देत नाही.

अशा पद्धतीनं स्मार्टफोन हे आता एक चालतं बोलतं ऑफिस झालंय. जग खूप छोटं झालंय, अगदी खिशात बसायला लागलंय. पण कुठल्याही गोष्टीचा अतिरेक वाईट असतो, अगदी स्मार्टफोनचा सुद्धा ! सतत स्मार्टफोन्सवर लक्ष दिल्याने कामातलं लक्ष उडणं (distraction), वैयक्तिक संबंधांमधले बिघाड इत्यादी समस्या आत्तापासूनच भेडसावतायेत. सदैव संपर्कात राहिल्यानं थोडासुद्धा निवांतपणा मिळेनासा झालाय. त्यामुळे चिडचिड, उदासीनता, सततची चिंता इत्यादी  मानसिक समस्या उद्भवत आहेत.

स्वत:वर ताबा ठेवून स्मार्टफोनच्या आहारी न जाता त्याचा वापर करायला शिकूया. तर करूया सुरुवात?

अ अ अॅन्ड्रॉईड  चा…

 

[लेखक : मंदार नाईक ]

*छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार

 

प्रकाशन :टेक मराठी ई दिवाळी अंक २०१४

नमस्कार,

टेक मराठीस आपण वाचकांनी नेहमीच उत्तम प्रतिसाद आणि प्रोत्साहन दिले. त्याचमुळे लेख, कार्यशाळा, कार्यक्रम यापुढील टप्पा म्हणून आज टेक मराठीचा पहिला-वहिला दिवाळी अंक आपल्या हाती देताना आम्हांस अतिशय आनंद होत आहे.
तंत्रज्ञान हे आज अविभाज्य अंग झाले आहे. प्रत्येक क्षेत्रात तंत्रज्ञान माणसाला मदत करते आहे . यांची विविध अंगे जाणून घ्यायला, काही मजेशीर अनुभव, कविता, कथा, लेख आणि काही विशेष मुलाखती या साऱ्यांचा मेळ साधून नविन लोगोसह एक परिपुर्ण ई-अंक आपल्यासमोर सादर करीत आहोत.
आपले अभिप्राय जाणून घेण्यास आम्ही उत्सुक आहोत. हा ई-अंक PDF स्वरूपात उपलब्ध आहे.  http://wp.me/PRgxJ-nG या ठिकाणाहून तुम्ही डाऊनलोड करू शकता.
आपल्या मित्रांना, आप्तांना जरूर शेअर करा.
धन्यवाद!
 

GIT : आपल्या computer वर install कसे करायचे? [भाग ३]

आपण मागील लेखात पाहिल्याप्रमाणे, आपल्याला लागणारी  पहिली गोष्ट म्हणजे GIT!
GIT ही प्रणाली आपल्या मशीनवर install करण्यासाठी http://git-scm.com/downloads येथून ती download करावी आणि पुढीलप्रमाणे ती install करता येईल.
Linux वर फक्त खालील command Terminal मध्ये run केली, की GIT install होईल.
sudo apt-get insall git-core
Windows वर तुम्ही download केलेली exe run करा.
GIT Install1
येथून “Next ” Click करा.

GIT Install2

हे License Agreement आहे. येथून “Next ” Click करा.

 

GIT Install3

ह्या ठिकाणी आपल्याला आपल्या सोयीनुसार path देता येतो. येथून “Next ” Click करा.

GIT Install4

GIT Install5

GIT Install6

वरील सर्व ठिकाणी आपण काहीही बदल न करता फक्त “Next” करत रहा.

 

GIT Install7

GIT Install8

 

त्यानंतर Installation चालू होईल आणि ही शेवटची स्क्रीन दिसेल. तुमच्या मशीनवर GIT install झाले असेल.

आपल्या “Programs” मध्ये “GIT Bash”अशा पर्यायाची भर पडलेली दिसेल.

आता राहिले Smartgit, ते आपण पुढील भागात पाहू.

 

GIT वापरायचे कसे ? [भाग -२]

GIT Image

आपण मागील लेखात पाहिल्याप्रमाणे GIT  ही  एक प्रणाली  आहे. तर ही प्रणाली वापरण्यासाठी  आपल्याला  नेमके  काय  काय गरजेचे  आहे ?
१)GIT
२)GIT Client
३)Hosting Provider
यापैकी  प्रत्येक  गोष्टीची  अधिक  विस्ताराने  माहिती  घेऊ.

  • GIT :   ही  प्रणाली आपल्याला  आपल्या  computer   वर  install  करावी  लागते.  मागील  लेखात  सांगितल्याप्रमाणे  GIT  मोफत  उपलब्ध  आहे .
    http://git-scm.com/downloads या  ठिकाणावरून  ते  download  करता  येते. जर  तुम्ही  Linux  वापरत  असाल  तर तुमच्या Terminal  मध्ये
    $ apt-get install git Command run करा .
  • GIT  Client :  GIT  हे  commands  वापरून  चालवता  येते. परंतु  आपल्या  सुलभतेसाठी  काही  clients  म्हणजे  अशी  softwares  जी  तुम्हाला  GIT  command  साठी काही  user interface  उपलब्ध  करुन  देतात. याद्वारे  तुम्ही अत्यंत  साध्या  सोप्या  गोष्टी  वापरून  GIT  शिकू  शकता.
    यासाठी  उपलब्ध  असलेला  Smart GIT  हा  पर्याय  आपण  पुढच्या  लेखामध्ये  पाहू.
  • HostingProvider :.
    यासाठी  देखील  काही  पर्याय  उपलब्ध  आहेत.
    १) GIT  Hub
    २)Bit Bucket

तर  वरील  प्रत्येक  गोष्ट  GIT  implement  करण्यासाठी  आवश्यक  आहे. परंतु  त्याही  आधी  काही  संज्ञा (Terminologies ) आपल्याला  माहीती  असणे  गरजेचे  आहे .
१)Repository–  आपला code व फाईल्स ज्या आपल्याला GIT वापरून जतन करायच्या आहेत त्या ज्या डिरेक्टरीमध्ये आहेत ती आपली “Repository”, म्हणजेच “Storage Location”.
२)GIT  commands – GIT वापरण्यासाठी काही commands आपल्याला माहीत असणे आवश्यक आहे.

git init: एखादी डिरेक्टरी आपल्याला “Repository” म्हणून घोषित करायची असेल तर त्यासाठी ही command वापरली जाते.

git status: आपल्या Repository चे status जाणून घेण्यासाठी ही command वापरली जाते. कोणत्या फाईल्सची भर पडलेली आहे(GIT द्वारे न जोडलेल्या), कोणत्या फाइल्स बदलल्या आहेत, कोणत्या काढून टाकल्या आहेत याची सर्व माहिती ह्या command द्वारे मिळते. प्रत्येक वेळी ही command run करणे फायद्याचे ठरते कारण सगळे बदल आपल्याला लगेच लक्षात येतात.

git pull: एकापेक्षा जास्त लोक जर repository वापरत असतील तर त्यांनी केलेले बदल आपण समाविष्ट करून घेणे आवश्यक आहे. त्यासाठी ही command वापरली जाते. आपण केलेल्या बदलांना धक्का न लावता ही command ते बदल समाविष्ट करून घेते.

git commit: आता आपण बदल केलेल्या फाइल्स git मध्ये अद्ययावत करणे हे काम commit ही command करते. त्याचप्रमाणे, काय बदल केले ह्याची माहिती सुद्धा आपण या command द्वारे लिहून ठेऊ शकतो. त्यासाठी git commit -m “आपण केलेला बदल ” अशी वापरावी.

git push: आपण केलेले बदल इंटरनेटवरील repository वर म्हणजेच “Remote  repository”वर टाकायचे असल्यास ही command वापरली जाते. या command द्वारे आपण केलेले सर्व बदल एका version मध्ये सुरक्षित रहातात.

या commands जर वापरून पाहायच्या असतील तर GIT ने त्यांच्याच साईटवर एक छान सोय दिली आहे.

http://try.github.io/levels/1/challenges/3 येथे जाऊन तुम्ही या commands प्रत्यक्ष वापरून पाहू शकता.

git ही अतिशय सोपी आणि उपयोगी गोष्ट आहे. आता हे सर्व configuration आपल्या कॉम्पुटरवर कसे करायचे ते पुढील लेखात पाहू.

 

GIT: म्हणजे नेमके काय? [भाग -१]

GIT Image
GIT : म्हणजे नेमके काय?
खरे तर GIT म्हणजे Version Control And Source Code Management System
Version म्हणजे आवृत्ती. मग कशाची आवृत्ती? आपण GIT म्हणजे फक्त Software प्रोजेक्ट्स संदर्भातच वापरली जाणारी प्रणाली असे ऐकले असेल. पण या क्षेत्रात जरी ती मोठ्या प्रमाणात वापरली जात असेल तरी कोणत्याही प्रकारची फ़ाईल आपण GIT मध्ये संलग्न करून वापरू शकतो. म्हणजेच GIT ही Document Control System म्हणूनही वापरली जाते. Software प्रोजेक्ट्स बाबतीत बोलायचे झाल्यास, आपण लिहिलेला कोड (code) एकत्रितपणे पण प्रत्येक वेळी नव्या आवृत्तीप्रमाणे संचय करणारी एक व्यवस्था म्हणजे GIT.

आता उदाहरण द्यायचे झाल्यास, समजा, २ लोक एकाच प्रोजेक्टवर काम करत आहेत. मग आता जर एकाने काही काम केले आणि दुसऱ्याने काही आणखी काम केले तर आपल्याला ह्या दोन गोष्टी एकत्र करायला काय करावे लागेल? एका ठिकाणाहून Copy आणि दुसरीकडे Paste:) बरोबर ना? मग ह्या प्रकारात इकडे-तिकडे काहीतरी गोंधळ होतात आणि चालणारे software चालेनासे होते. त्याचप्रमाणे जर बदल केलेली प्रत्येक आवृत्ती आपणांस सांभाळायची असेल तर काय? एकाच ठिकाणी दोघांना बदल करायचा असेल, तर काय? आता केलेले बदल नाहीसे करून पूर्ववत करायचे असेल तर? एका तयार आवृत्तीपासून परत २-३ वेगळ्या आवृत्ती करायच्या असल्यास काय? असे अनेक प्रश्न आहेत ज्यांचे उत्तर आहे GIT!
म्हणजे वर दिलेले सर्व घटनाक्रम लक्षात घेऊन त्या सर्व बाबींसकट तुमच्या source code ची काळजी घेणारी ही एक प्रणाली आहे.

जशी GIT ही एक प्रणाली आहे त्याचप्रमाणे आणखी काही प्रणालीदेखील अस्तित्वात आहेत जसे की, SVN, Mercurial इ. मात्र या लेखमालेत आपण GIT विषयीच शिकणार आहोत.

GIT च्या इतिहासाविषयी थोडेसे:
GIT प्रणाली तयार होण्यामागे एक गोष्ट दडलेली आहे. आपल्याला माहित आहे की Linux कर्नल हे Open Source आणि अतिशय व्यापक प्रोजेक्ट आहे. ह्या प्रोजेक्टवर अनेक जण काम करत असल्याने लहान लहान तुकड्यामध्ये ते विकसीत झाले.Linux च्या सुरवातीच्या बऱ्याच काळात (१९९१ ते २००२) वेळोवेळी केलेले बदल archived फाईल्सच्या माध्यमात संग्रहीत केले जात. २००२ मध्ये मात्र यासाठी linux community, BitKeeper नावाची एक Propritory DVCS System वापरु लागले. २००५ मध्ये मात्र Linux आणि ही कंपनी यांत वाद झाल्याने ही मोफत सेवा बंद करण्यात आली. आणि हीच गोष्ट Linux Community, प्रामुख्याने लायनस टोरव्हॉल्ड्स (Linus Torvalds) Linux चा जनक, ह्यांना GIT निर्माण करण्यास प्रेरक ठरली व GIT चा जन्म झाला.
ही सुविधा तयार करताना प्रामुख्याने खलील बाबींचा विचार करणात आला:

  • Speed (वेग)
  • Simple design (साधं-सोप्पं design )
  • Strong support for non-linear development (thousands of parallel branches)
  • Fully distributed
  • Able to handle large projects like the Linux kernel efficiently (speed and data size)

२००५ पासून linux ही वापरण्यासाठी अतिशय सुलभ आणि वरील सर्ब बाबी अंतर्भूत असलेली सक्षम प्रणाली म्हणूनच सर्वमान्य आहे.
GIT हे मोफत उपलब्ध असून GNU( General Public License) च्या अंतर्गत वितरीत केले जाते.

GIT कसे वापरायचे, त्यासाठी कोणकोणते मार्ग उपलब्ध आहेत हे आपण पुढील भागात पाहू.

(छायाचित्र : आंतरजालावरून साभार)

 

लिनक्स (Linux) विषयी थोडेसे

हा पुर्वप्रकाशीत लेख, प्रसाद मेहेंदळे ह्यांनी लिहिला असुन तो येथे उपलब्ध आहे, टेक मराठीच्या वाचकांसाठी तो येथे पुनःप्रकाशीत करत आहोत.

उबंटू लिनक्स हा, लिनक्स या कार्यकारी प्रणालीचा (operating system) एक पर्याय  आहे. या लेखात
लिनक्स आणि मुक्त प्रणालींविषयी जास्त माहिती देत आहे.

लिनक्स ही काही केवळ एक संगणक प्रणाली नाही. ती एका जागतिक चळवळीचा
महत्वाचा भाग आहे. सारे जग एकाच अर्थधर्माचे पालन करत असताना, संगणक हा
त्यातला महत्वाचा घटक बनला आहे हे सगळ्यांनाच मान्य आहे. या
अतिमहत्वाच्या घटकावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी वाटेल ते करण्याची तयारी
असणाऱ्या सॉफ्टवेअर कंपन्यांनीही धसका घ्यावा असे तत्वज्ञान लिनक्स मागे
आहे.

लिनक्स लोगो

लिनक्स लोगो

ज्यावेळी संगणक क्षेत्रात घडवल्या जाणाऱ्या प्रत्येक निर्मितीची केवळ
दामदुप्पटच नव्हे तर कैक पट वसुली करण्याची पद्धत होती, त्यावेळी मुळच्या
फिनलंडच्या आणि नंतर अमेरिकास्थित लिनस टोरवाल्ड्स या संगणक तज्ञाने
मोठ्या संगणकावर वापरल्या जाणाऱ्या युनिक्स या कार्यप्रणाली सारखी
ताकदवान आणि तिच्याशी नाते सांगणारी नवी प्रणाली व्यक्तिगत संगणकांसाठी
लिहिली…. खरे तर त्याचा गाभा तयार केला. आणि इंटरनेट वरून तो इतरांसाठी
खुला केला. जगभर पसरलेल्या संगणक तज्ञांना तो आवडला. नंतर त्यांनी त्या
गाभ्यावर अवलंबून अशी कार्यकारी प्रणाली जन्माला घातली. वाढवली. आता या
बाळाने चांगलेच बाळसे धरले आहे.

त्याही आधी रिचर्ड एम्. स्टॉलमन या संगणकतज्ञाने असा विचार मांडला की
प्रत्येक संगणक प्रणाली मुक्त असायलाच हवी. हा विचार त्याने मग त्याच्या
फ्री सॉफ्टवेअर फौंडेशन या संस्थेमार्फत जगभर पसरवला. या विचारांमधील मूळ
तत्व असे की प्रत्येक प्रणाली व त्यातील प्रोग्राम्स सर्वांना
वाचण्यासाठी, कॉपी करण्यासाठी , वापरण्यासाठी आणि बदल करून सुधारणा
करण्यासाठी खुले असायलाच हवेत. हा खुलेपणा-स्वातंत्र्य ‘ फ्री ‘ या
शब्दात अभिप्रेत आहे.

तलवारी पेक्षा तराजू बरा या न्यायाने नवनिर्मिती, उत्पादन व विक्री याचा
वापर इतरांवर ताबा मिळवण्यासाठी करण्याचे तंत्र, यंत्रसंस्कृतीने रुजविले
आणि बाजाराचे रूपांतर रणांगणात केले. अशा काळात उत्पादनाच्या
वापरकर्त्याला ते उत्पादन बनवण्याची प्रक्रिया सांगून टाकून, त्याची
इच्छा आणि कुवत असेल तर त्या उत्पादनात बदल, सुधारणा करण्याचे
स्वातंत्ऱ्य देणारे हे तत्वज्ञान स्टॉलमन यांनी मांडले. ज्या बाजारात
एखादी वस्तू विकताना किंवा विकण्यासाठी दुसरी वस्तू फ्री म्हणजे फुकट
देणारी फसवी युक्ती वापरली गेली, तिथेच फ्री या शब्दाचा दुसरा अर्थ –
स्वातंत्र्य , निदान संगणकाच्या क्षेत्रात तरी प्रत्यक्षात आला आहे.

लिनक्स ही फ्री ऑपरेटिंग सिस्टीम आहे. पण याचा नेमका अर्थ काय हे नीट
समजून घेऊया. त्यासाठी संगणकीय क्षेत्रातल्या काही पारिभाषिक संज्ञांचा
परीचय करून घ्यावा लागेल.

संगणक म्हणजे आपल्या समोर दिसणारा पडदा, कीबोर्ड, माऊस आणि त्याचा मेंदू.
या मेंदूला मायक्रो प्रोसेसर म्हणतात. संगणकाच्या विविध भागांशी आणि
वापरणाऱ्याशी संपर्क निर्माण व्हावा यासाठी आणि विविध कामे करणाऱ्या
प्रणाली वापरता याव्यात म्हणून एक मूलभूत संगणक प्रणाली संगणकाच्या
स्मृतिकक्षात भरावी लागते. ती कार्यकारी प्रणाली होय. प्राण्याचे पिल्लू,
अगदी लहान असतानाही पहाणे , ऐकणे, हालचाल करणे, आवाज काढणे अशा अनेक
प्राथमिक क्रिया करू शकते. या करण्यासाठी या पिल्लाकडे जी प्रणाली असते.
तशीच संगणकाची कार्यकारी प्रणाली असते. एकदा या क्रिया करता यायला
लागल्या की मग इतर गोष्टी ते पिल्लू शिकू शकते. नंतर शिकण्याच्या
गोष्टींची तुलना आपल्याला संगणकात वापरल्या जाणाऱ्या इतर उपयुक्त
प्रणालींशी करता येते. या प्रणालींना इंग्रजीत अँप्लिकेशन सॉफ्टवेअर
म्हटले जाते. यात कचेरीत वापरल्या जाणाऱ्या ऑफिस सूट, हिशेब प्रणाली,
चित्रे काढण्याची प्रणाली या सारख्या प्रणालींचा अंतर्भाव करता येईल.

संगणकाची एकूण परिणामकारकता त्यावरील कार्यकारी प्रणालीवर अवलंबून असते.
जगभर प्रसिद्ध असलेली आणि अनेक ठिकाणी वापरली जाणारी विंडोज ही प्रणाली,
अनेकांना ठाऊक असते. हल्लीच निरनिराळ्या कारणांमुळे लिनक्सचे नाव
आपल्यापैकी अनेकांच्या कानावर आहे. साधारणपणे विंडोज वर ज्या ज्या गोष्टी
करता येतात, त्या सर्व लिनक्स वर करता येतातच. पण अनेक बाबतीत लिनक्स
जास्त सरस आहे. पूर्वी लिनक्स ही फक्त अभियंते आणि शास्त्रज्ञ यांनी
वापरण्याची प्रणाली होती. माऊसचा कमी वापर आणि उपयोजित प्रणालींची कमी
संख्या, आणि लोकप्रिय विंडोजच्या पेक्षा वेगळ्या आज्ञा या कारणांमुळे
लिनक्स लोकाभिमुख झाली नाही. आता मात्र, गेल्या काही वर्षात जागतिक
संगणकतज्ञांच्या एकत्रित प्रयत्नांमुळे या सर्व अडचणींवर मात करून
लिनक्सने आपले प्रभावक्षेत्र प्रचंड वाढवले आहे.

“लिनक्समधे असे काय आहे की ज्यामुळे आम्ही विंडोजचा वापर बंद करून लिनक्स
वापरावे ?” हा अनेकांचा प्रश्न असू शकतो. त्यातल्या अनेकांना आपल्या
संगणकाबरोबरच “आणतानाच बसवून मिळालेली ” जागतिक दबदब्याची विंडोज प्रणाली
वापरायला लायसेन्स लागते आणि त्यासाठी सुमारे ४-५ हजार रुपये जादा मोजावे
लागतात याची कल्पनाच नसते. पण “तसे सगळेच तर करतात ” या सबबीवर या कडे
दुर्लक्ष केले जाते. “तसे असेल तर मग आता पर्यंत आमच्यावर काहीच कारवाई
का झाली नाही ?” या त्यांच्या प्रश्नाचे अजिबात उत्तर न देता लिनक्स का
वापरावे या प्रश्नाचे उत्तरआता आपण पहाणार आहोत.

लिनक्स वापरावे कारण त्याची संगणकावर प्रतिस्थापना करणाऱ्या सी.डी. मधेच
ही प्रणाली इतरांना कॉपी करून देण्याचे
स्वातंत्र्य देणारे लायसेन्स अंतर्भूत असते.

लिनक्स वापरावे कारण, लिनक्स स्थापना करण्याची सी.डी. आपल्याला कोऱ्या
सी.डी. पेक्षा थोड्या जास्त किमतीत (सुमारे २५ ते १०० रु.) उपलब्ध होऊ
शकते. किंवा तुमच्या मित्राकडून मोफत मिळू शकते.

लिनक्स वापरावे कारण ते वापरणे अवघड नाही फक्त थोडेसे वेगळे आहे.

लिनक्स वापरावे कारण ढोबळ मानाने पहाता त्याला व्हायरसचा त्रास होऊ शकत नाही.

लिनक्स वापरावे कारण ते महिनोन्महिने दिवस रात्र अविरत चालू शकते. ते
स्थिर आहे. त्याच्या वरील प्रणाली सहजासहजी कोलमडून पडत नाहीत.

लिनक्स वापरणे अधिक सुरक्षित आहे कारण ते पारदर्शी आहे. या प्रणालीचे
सर्व अंतरंग सर्वांना पहाण्यासाठी खुले आहेत. त्यामुळे कोणतीही
आक्षेपार्ह गोष्ट करणारी प्रणाली त्यात लपवणे अवघड आहे. आपण माहितीच्या
जालात विहार करताना आपला संगणक इतर संगणकांना जोडलेला असतो. अशा वेळी
ज्या प्रणाली पारदर्शक नसतात त्या वापरकर्त्यासाठी धोकादायक ठरू शकतात.
विशेषतः संशोधन करणाऱ्या प्रयोगशाळा व व्यक्ती, राष्ट्रीय संरक्षणाबाबतची
गुपिते संभाळणारे संगणक, किंवा लहान मोठ्या कंपन्यांचे आर्थिक व्यवहार
अपारदर्शी प्रणाली वापरल्याने असुरक्षित असतात.

लिनक्स वापरावे कारण या प्रणालीत होणाऱ्या सुधारणा तत्परतेने आणि सहजपणे
आपल्यापर्यंत पोहोचतात.

लिनक्स वापरावे कारण जागतिक दर्जाच्या प्रणाली कशा लिहिल्या आहेत ते
संगणकशास्त्राच्या विद्यार्थ्यांना समजू शकते. या विद्यार्थ्यांना विविध
प्रणाली लिहिण्यासाठीची अवजारे ती प्रणाली प्रस्थापित करतानाच संगणकावर
घेता येतात. ही अवजारे मुक्त आणि मुफ्त असल्याने त्यासाठी
विद्यार्थ्यांना कोणताही वेगळा खर्च करावा लागत नाही (किंवा चोऱ्या
कराव्या लागत नाहीत).

संगणकाचा हा आत्मा असा जवळजवळ फुकट वाटणे कोणाला कसे परवडते हा प्रश्न
अनेकांना पडू शकेल. जगभरातले लाखो संगणकतज्ञ आपापल्या (फारसे न आवडणारे
काम असणाऱ्या) नोकऱ्या संभाळून घरी आल्यावर संगणकावर ही नवी निर्मिती
करतात. त्यांचा पोटाचा प्रश्न सुटलेला असतो, पण निर्मितीचे वेड त्यांना
स्वस्थ बसू देत नाही. अशा वेळी मुक्त आणि मुफ्त लिनक्सवर त्यांनी
लिहिलेली प्रणाली अनेकांच्या उपयोगी पडू शकते. उपयुक्ततेत कणभरही कमी
नसणारी ही प्रणाली, विकण्याची त्यांना इच्छा नसते किंवा तसली धडपड
करण्याची त्यांची कुवत नसते वा त्यांना तेवढा वेळ नसतो. मग पडेल भावात
कोणातरी बड्या दादाला (बिग ब्रदर) ती विकण्यापेक्षा लिनक्स मार्फत
जगभरच्या लोकांनी ती वापरली यातच त्यांचा आनंद असतो.

लिनक्सचे यश दडले आहे ते ज्या परवान्याखाली ते वितरित केले जाते त्या
परवान्याच्या (लायसेन्स) रचनेत. हा परवाना (GNU-GPL) या नावाने प्रसिद्ध
आहे. या परवान्यातील कळीचा शब्द आहे स्वातंत्र्य. ही कार्यकारी प्रणाली
वापरण्याचे, कॉपी करण्याचे, इतरांना वाटण्याचे, ती वाचून त्यात योग्य ते
बदल करून सुधारणा करण्याचे आणि ती विकण्याचेही स्वातंत्र्य. विविध
संगणकतज्ञांनी इंटरनेटवर ठेवलेल्या त्यांच्या (GNU-GPL परवाना असणाऱ्या)
मुक्त निर्मिती, विविध कंपन्या उतरवून घेतात. त्या एकत्र करतात आणि नंतर
विकतात. मोठ्या कंपन्या त्यांच्या कडून या प्रणाली विकतही घेतात. कारण
मोठ्या कंपन्यात काम करणाऱ्या लोकांचा वेळ वाचवण्यासाठी मोठ्या कंपन्या
लिनक्स कंपन्यांकडून अडचणी सोडवण्याची सेवा मिळवतात. असे घडते कारण
(GNU-GPL) परवाना कशाचीही सक्ती करत नाही .अगदी प्रणाली फुकट
वाटण्याचीही.

भारतीय संगणक तज्ञांचा यात काय सहभाग आहे ? काही सन्माननीय अपवाद वगळता
अगदी थोडासाच. भारतीय बुद्धिमत्ता सेवा क्षेत्रात थोडीशी पुढे आहे पण
नव्या उपयुक्त प्रणाली लिहिण्यात मात्र नाही हे मान्य करावेच लागेल.
म्हणूनच कमी किंवा शून्य खर्चाची पण अतिशय ताकदवान लिनक्स वापरून नव्या
उपयुक्त प्रणाली लिहिणे आणि नंतरच्या सेवा दिल्या बद्दल युरो किंवा डॉलर
मिळवणे हा मार्ग नक्कीच श्रेयस्कर ठरेल.

प्रणाली वापरण्यातल्या अडचणी सोडवण्यासाठी नेहमी लिनक्स कंपन्यांकडेच धाव
घ्यावी लागते असेही नाही. जगभर चालू असणारे लिनक्स वापरणाऱ्यांचे गट
(Linux User Groups) कोणाही लिनक्स वापरणाऱ्याला ही सेवा मोफत देतात.
पुण्यात असा गट पुणे लिनक्स यूजर् ग्रुप (PLUG) या नावाने कार्यरत आहे.
दोन हजार पेक्षा जास्त सदस्य असणारा हा गट लिनक्सचा प्रचार, प्रसार,
प्रशिक्षण ना नफा या तत्वावर करीत असतो.

तुम्ही जेव्हा लिनक्स वापरता किंवा दुसऱ्याच्या संगणकावर बसवता, तेव्हा
तो दुसरा, तुमचे गिऱ्हाइक बनत नाही .मित्र बनतो. लिनक्स वापरल्याने बड्या
दादाच्या खोडावरचे तुम्ही बांडगूळ बनत नाही ते सहजीवन असते. लिनक्स
वापरून तुम्ही एकाच कंपनीला जगात सर्वशक्तिमान आणि एकाच व्यक्तीला सर्वात
धनवान बनण्यापासून थोपवू शकता.

उद्या येऊ घातलेल्या सर्वव्यापी संगणकविश्वात वसुधैवकुटुंबकम् हा मंत्र
सांगणाऱ्या भारताला लिनक्स ही प्रणालीच सुयोग्य आणि श्रेयस्कर नाही काय?

(हा लेख उबंटू लिनक्स १०.०४ या लिनक्स प्रणालीचा आणि लिबर-ऑफिस या
उपयुक्त प्रणालीचा वापर करून टंकलिखित केला आहे.)

हा पुर्वप्रकाशीत लेख, प्रसाद मेहेंदळे ह्यांनी लिहिला असुन तो येथे उपलब्ध आहे, टेक मराठीच्या वाचकांसाठी तो येथे पुनःप्रकाशीत करत आहोत.