स्मार्ट सिटी साठी सिस्टीम्स् थिंकिंग

” certification committee”  पैकी एक जण मंचावर येऊन बोलू लागला… कधी नव्हे ते प्रत्येकजण लक्षपूर्वक ऐकत होता….

प्रमाणपत्रात “नापास” हा शेरा पाहून सगळे चांगलेच वैतागले होते.४० जणांच्या गटामधे एकाच प्रमाणपत्रावर अभ्यासक्रम यशस्वीपणे पूर्ण केल्याचं शिक्कामोर्तब, ही संपूर्ण गट आणि कंपनीसाठीही मोठीच नाचक्कीची आणि संतापाची बाब होती आणि म्हणूनच ” certification committee”  ला पाचारण करण्यात आले होते. वक्ता बोलत होता….

”  systems thinking ” , प्रणालिबद्ध व्यवस्थेची मानसिकता यावर आपण ३ महिने तांत्रिक शिक्षण घेतलं आणि तुम्ही सर्वच जण आम्हांला प्रभावीपणे ते वापराल अशी खात्री वाटत होती.  “system thinking ”  ह्या विषयाचा हरेक पैलू या गटाला इत्यंभूत कळला आहे अशी आमची शिक्षक म्हणून धारणा होती.परंतु तसं अजिबातच नसल्याचं परिक्षांच्या दरमन्यान आमच्या लक्षात आलं. नाही … मला साक्षर , निरक्षर हा वाद घालायचा नाहीये… साक्षर तुम्ही जरूर आहात पण ”  systems thinking ”  च्या बाबतीत तुम्ही सुशिक्षित होऊ शकला नाहीत म्हणून हा निकाल. “मेक इन इंडिया / डिजिटल इंडिया” हे आपलं स्वप्न असेल तर वैयक्तिक दृष्ट्या   “systems thinking ”  च्या तत्वांचा वापर आपण कसा करू शकू याचं उत्तर “हे तर प्रशासन, सरकार, अधिकारी, यंत्रणा, व्यवस्था यांचं काम आहे” हे मिळणं म्हणजे आम्हाला आमचाच पराभव वाटू लागला… म्हणून खरं तर हा सगळा उहापोह… आज एक व्यक्ती म्हणून परत एकदा आपण सगळ्या गोष्टिंचा थोडक्यात विचार करू आणि इथे सगळेच  IT  मधून असल्याने तिथून सुरू करू…. एखाद्या कामात चूक ( bug)  सापडते म्हणजे नक्की काय होतं तर रचनेमधल्या एक किंवा अधिक गोष्टी अपेक्षित काम अपेक्षित पद्धतीने किंवा ठराविक वेळेत करत नाहीत. मग आपण रचनेचा आराखडा, त्याची अंमलबजावणी या सगळ्या गोष्टींचा विचार छोट्या छोट्या भागांपुरता आणि शेवटी सामाईकपणे पूर्ण यंत्रणा म्हणून करून ही चूक सुधारतो. आता या  IT  मधल्या प्रणालीचा रोजच्या आयुष्यात काय संबंध असा प्रश्न सगळ्या चेहऱ्यांवर दिसतो आहे; तर असा विचार करा की आपण आपली गाडी घेऊन फिरायला निघतो , माहित नसलेलं एखादं ठिकाण बघायला…. अशा वेळी आजकाल आपला सगळ्यात जवळचा वाटणारा मित्र किंवा राजू गाईड म्हणू आपण कोण असेल तर  GPS Tracker;  हा राजू गाईड आपण थांबलो की थांबतो, आपण पळू लागलो की पळतो आणि नुसता पळत नाही तर अजून बाकी असलेलं अंतर, आपल्या वेगानुसार तिथे पोहोचायला लागणारा वेळ, ही सगळी माहिती विनासायास पुरवत राहतो… पण विनासायास आपल्याला… हे सगळं बिनबोभाट घडतं कारण आपला मोबाईल किंवा गाडीमधला  GPS Tracker  , लाखो किलोमिटर दूर वसलेला उपग्रह, या दोन्हीला जोडणारे दुवे आपापलं काम नेमक्या वेळात, ठरलेल्या पद्धतीने, अथकपणे करतात म्हणून… यापैकी कुणीही समन्वयाचे भान सोडले की आपलं “जाते थे जापान पोहोंच गये चीन” असं काहीतरी व्हायचं… असंच काहीसं आपल्याला आनंद देणाऱ्या सगळ्या सुविधा ,  infrastructure, social media  यांचही…. सगळं कसं छान आहे.. प्रत्येक ”  system”  सतत माझ्या सेवेला हजर आहे

पण तरीही रोजच्या ट्रॅफिक ने वैताग येतोच, प्रदूषणाने छातीची आणि भ्रष्टाचाराने डोक्याची चाळण होतेच, पाण्याची बोंब आणि शेतात हरवलेले कोंब, प्रत्येक सरकारी कामात एजंट नाहीतर येरझाऱ्याचं बालंट, शिक्षणाच्या नावाखाली पोरांचे हाल आणि  AC में बैठके भी झडते हुए बाल :) … पण माझं काय संबंध नाही का या सगळ्याशी? मी काय करणार यात…. या सगळ्याचा त्या  bug concept  शी काय संबंध?

तर डोळे आणि डोकं पूर्ण उघडे ठेवून रोजच्या ”  systems  चा विचार करुया आणि त्यापेक्षा महत्वाचे म्हणजे मी या  systems  चा कसा अविभाज्य घटक आहे याचा… ट्रॅफिक चा रोजचा विषय घेऊया… स्मार्ट ट्रॅफिक लाईट सिस्टीम आहे… पोलिसांची फौज तैनात आहेत… खड्डे असले तरी बऱ्यापैकी पक्के रस्ते आहेत…लेन ची शिस्त परिभाषित आहे… रेडिऒ ठराविक वेळाने शहरातले “ट्रॅफिक अपडेट” देत आहे… जवळ जवळ सगळ्या मुख्य रस्त्यांवर समांतर वाहनतळ व्यवस्था आहे… प्रत्येक रस्त्याची वेगमर्यादा नमूद केलेली आहे; एकेरी वाहतूक कुठे ,दुहेरी कुठे … सायकल मार्ग, पदपथ सगळं निश्चित आहे… तरीही रोज ट्रॅफिक सुरळीत नाही! मग ह्या  systems  मधे एवढे  bug  आले कुठून… कोणता घटक , कोणता दुवा गहाळ झालाय? याचं उत्तर ”  systems thinking ”  ची तत्वं वापरून शोधायचा प्रयत्न करूया…कधी गर्लफ्रेंड मागे बसली म्हणून तर कधी गाडीच लेटेस्ट आहे म्हणून..कधी ऑफिसला उशिर झाला म्हणून तर कधी वाऱ्याशी स्पर्धा करायची म्हणून हा “मी” कट मारतो…. उजवीकडे वळायचं  म्हणून डाव्या लेनमधून अचानक उजव्या लेनमधे घुसतो.रस्त्यात मित्र दिसला म्हणून गाडी हवी तिथे थांबवून गप्पा कुटतो. या गोष्टी “मी” वैयक्तिक पातळीच्या सुविधांसाठी केल्या तरी  system  म्हणून याचा परिणाम काय हा विचार “मी” करत नाही. यात एक घटकाने म्हणजे “मी” लेन या संसाधनाचा ( resource )  गैरवापर केल्याने इतर घटकांसाठी हे संसाधन योग्य प्रकारे उपलब्ध न झाल्याने यंत्रणेमधला समन्वय बिघडतो. याचा परिणाम म्हणून यंत्रणा अपेक्षेप्रमाणे चालत नाही आणि बिघडवणारा घटक “मी” मला सोडून यंत्रणेतील इतर सर्व घटकांना दोष देतो. रोजच्या आयुष्यामधल्या अगदी छोट्या गोष्टीचं हे उदाहरण आहे…

 

सहज आठवलं .. परवा एकदा एक चिमुकली बाबाच्या पाठीमागे बसून गुणगुणत होती …. “गंमत झाली, काल मला स्वप्न पडलं छानसं, हिरव्या लाल दिव्याचा आदेश पाळायला लागली माणसं”…पुढचं काही ऐकूच आलं नाही मग…. तर ह्याच “मी” ने  यंत्रणेचा भाग म्हणून “माझी” भूमिका चोख बजावली ..म्हणजे वेगळं काहीच नाही पण “माझी सोय” हा एकमेव विचार सोडून… ठरलेले नियम “माझ्यासाठी” आहेत म्हणून पाळले तर हेच चित्र अगदी उलट व्हायला किती वेळ लागेल? आणि मुळात वाहन चालवणे ही फक्त गरज पेक्षा आनंद देणारी कृती होईल असं वाटतंय का? माझा वेळ , इंधनासाठी लागणारा पैसा, मनाची शांती हे फक्त कुणीतरी केलेले नियम पाळल्याने मला मिळू शकतात.. इतकंच नाही तर माझ्याकडून अनाठायी वाया जाणारं इंधन वाचल्यामुळे जिथे पोहोचतच नाही अशा ठिकाणी कुणाला तरी मिळण्याची शक्यता माझ्यामुळे निर्माण होते… शहरासाठी बनवल्या गेलेल्या सुविधांचं आयुष्यमान वाढू शकतं… पर्यावरण रक्षण , भ्रष्टाचारावर रोख हे फायदे तर अगदी नाही बघितले तरी डोक्याचा भुगा करणारी वाळवी माझ्यातून काढली की कुठेच उरणार नाही हे तरी  “सिस्टीम्स थिंकर” म्हणवून घेणाऱ्या “मला” कळतंय का?

फक्त “प्रोफेशन” मधे नाही तर माझ्या आजूबाजूला असणाऱ्या प्रत्येक यंत्रणेचा “मी” हा सर्वात महत्वाचा घटक आहे आणि नागरिक म्हणून, या समाजाचा घटक म्हणून प्रत्येक रचनेमधल्या “माझ्या” भूमिका “मी” डोळसपणे निभावतो आहे आणि प्रत्येक संसाधन जाणिवपूर्वक वापरतो आहे, हेच “स्मार्ट” असल्याचं लक्षण आहे… “स्मार्ट सिटी” या संकल्पनेमधे तज्ञ “वीज , पाणी, वेस्ट मॅनेजमेंट, स्वच्छता, ई-गव्हर्नंस आणि अशा कित्येक गोष्टींचा विचार करत आहेतच”… परंतु “माझ्यासाठी यंत्रणा” हा विचार बदलून “मी यंत्रणा” हा विचार प्रत्येक नागरिकाचा नसेल तर हे स्वप्न… कल्पनाविलासाच्या पलिकडे जाऊन साकारणं केवळ अशक्य आहे… ’पिंडी ते ब्रह्मांडी’ हा निसर्गनियम आहे… आपले अवयव आपापलं काम अविरत करत आहेत म्हणून आपण निरोगी आयुष्य जगतो आहे. तसंच “मी” समाजाचा अवयव आहे मग मी हातावरलं बोट आहे की धडामधलं पोट हा विचार गौण ठरतो…  systems thinking  ही सवय रक्तात भिनली तर स्मार्ट सिटी हेच आपलं प्रमाणपत्र असेल… नाही तर कागद मिळवून पुढे जाणं इतकचं या कोर्सचं स्वरूप होईल… शेवटी हातावरच्या १० बोटांवर  systems thinking  ची व्याख्या मांडता येईल “हे जर व्हायचं असेल तर हे “मला” च करावं लागेल” ….

गेल्या ३ महिन्यात जे कळलं नाही ते मागच्या ३० मिनिटात मांडायचा प्रयत्न ” certification committee” ने केला आणि पुढच्या प्रवासाचा  systems thinkers  वर सुपूर्त केला

प्रशांत मिरजकर.

प्रेसिडेंट, बायोऍनॅलिटिकल टेक्नोलॉजिज,पुणे.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *