CSपाठशाळा – एक संगणकीय विचार धारा

आजकाल एका बाजूला बेरोजगारी वाढत जात असली तरी दुसऱ्या बाजूला उद्योग व व्यवसायांना उत्तम कर्मचाऱ्यांची कमतरता आढळून येत आहे.

व्यावसायिकांना मुळात तार्किक , विचारी आणि परिपूर्ण कर्मचारी हवे असतात. पण ते क्वचितच मिळतात. काय ही कौशल्ये फक्त इन्जीनीयारांकडूनच अपेक्षित आहेत? अजिबात नाही! सगळ्याच प्रकारच्या व्यावसायांमध्ये ही कौशल्ये कामात येतात. पण मग ही कौशल्ये कशी व कधी शिकली व शिकवली गेली पाहिजेत? कॉलेजमध्ये हे शिकवणे योग्य ठरेल का? पूर्णपणे नाही. कारण आपण जर समाजाचा विचार केला, तर बरीच मुले कॉलेजला जातच नाहीत. गेली तरी वेग-वेगळ्या स्ट्रीम्समध्ये शिक्षण घेतात. सगळ्या स्ट्रीम्समध्ये ह्या कौशल्यांचा एक सारखा समावेश होणे शक्य नाही. पण ह्या सगळ्या कौशल्यांचे विकसन एकाच ठिकाणी होऊ शकते – शाळेमध्ये!

ही कमतरता भरून काढण्यासाठी CSपाठशाळा या उपक्रमाची सुरुवात केली गेलेली आहे. ACM इंडियाच्या शैक्षणिक विभागातर्फे ही योजना राबवली गेली आहे. ACM ही संगणक वैज्ञानिक विश्वव्यापी संस्था आहे. या संस्थेतर्फे संगणकासंदर्भित अनेक संशोधनपत्र  प्रकाशित होत असतात. त्यांनी पुढाकार घेउन, सदर CSपाठशाळा हा उपक्रम सुरु केला आहे. टाटा रीसर्च अँड डीव्हेलपमेंटमधले सिनियर मॅनेजर विपुल शहा व आर. वेंकी यांनी पुढाकार घेउन या प्रकल्पासाठी एक मजबूत टीम तयार केली. या टीम मध्ये IT इंडस्ट्रीमधील अनेक संशोधक, इंजिनियर, Ph. D व शिक्षण क्षेत्रातली अनेक ज्येष्ठ व्यक्तिमत्वे सामील आहेत. CSपाठशाळाचा उपक्रमाची अंमलबजावणी या वर्षीच सुरु झाली. पहिल्या वर्षी पुण्यातल्या १५ इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांमध्ये प्रायोगिक तत्वावर इयत्ता १ ते इयत्ता ५ हा उपक्रम राबिवण्यात आला आहे. २०३० पर्यंत हा उपक्रम देशभरातील लाखो शाळांमध्ये इयत्ता १ ते इयत्ता ८ पर्यंत राबविण्याचे आव्हान  CSपाठशाळाच्या टीमने घेतले आहे. CSपाठशाळाच्या अभ्यासक्रमाचे भाषांतर लवकरच मराठी माध्यामामध्ये पण होणार आहे.

CSपाठशाळा या उपक्रमाचे मुख्य ध्येय म्हणजेच computational विचारप्रणाली शालेय शिक्षणातच कायम करणे आहे. त्याबरोबरच, टेक्नॉलोजीचा फक्त वापर न करता, विद्यार्थ्यांमध्ये संशोधन आणी सर्जनशीलतेचे विकसन झाले पाहिजे. ही विचारधारा आजच्याच व्यवसायांसाठी नव्हे तर पुढच्या अनेक वर्षात आगामी व्यवसायांसाठीपण ती कामात येईल. पण computational विचारप्रणाली म्हणजे प्रोग्रामिंगच किंवा संगणक प्रशिक्षणच नाही का? नाही! प्रोग्रामिंग हे computational विचारप्रणाली व्यक्त करण्याचे फक्त एक साधन आहे. संगणक कसा वापरायचा हे संगणक प्रशिक्षणाखाली शिकविले जाते. Computational विचारप्रणाली ही एक विचार करण्याची पद्धत आहे. या पद्धतीने logical, analytical व step-wise thinking कौशल्यांचा विकास होतो.

Computational विचारप्रणालीच्या अभ्यासक्रमात puzzles, step-wise thinking, problem solving, data मोडेलिंग, पॅटर्न्स, दैनंदिन जीवनात लागणाऱ्या algorithms, design व programming या मूलभूत कल्पना मांडल्या गेल्या आहेत. शिक्षकांना शिकवणे सोपे जावे आणी त्यांचा वेळ उत्तम शिक्षण देण्यातच जावा, म्हणून या उपक्रमामध्ये सर्व धड्यांसाठी प्रेसेन्टेशन व लेसन प्लॅन दिले आहेत. हे सगळे शिक्षकांसाठी असले, तर मुलांसाठी काय?  मुलांसाठी या उपक्रमामध्ये वर्कशीट्स बनविले गेले आहेत, ज्यामुळे शिक्षकांना फळ्यावर लिहायला लागत नाही, व सगळ्या मुलांना समान शिक्षण देण्यात येते. दैनंदिन जीवनात, बऱ्याच वेळा, समस्या काय आहे हेच कळून येत नाही. यासाठी, CSपाठशाळामध्ये अशी अनेक परिस्थितीजन्य उदाहरणे दिली आहेत. विद्यार्थ्यांना आधी दिलेल्या परिस्थितींचा विचार करण्यास उद्युक्त केले जाते व समस्या नक्की काय आहे, यासाठी patterns किवां algorithmsचा वापर होऊ शकतो का याची चर्चा होते. काही मॉडेल वापरले जाऊ शकतात का ह्याचा पण विचार होतो. मग आलेल्या उत्तरावर विचार विमर्श केला जातो, आणी चुका सुधारल्या जातात. मग ती समस्या सोडविली जाते. वारंवार असाच अभ्यास केल्याने, विद्यार्थ्यांची वैचारिक क्षमता वाढते, आणी ते logically विचार करू लागतात.

मात्र या उपक्रमासाठी संगणकाची सारखीच गरज पडेल का? मग गावा-गावात हा उपक्रम कसा चालेल? जसे विज्ञानाला सारखीच प्रयोगशाळेची गरज पडत नाही, तशीच संगणक विज्ञानासाठी पण संगणकाची सारखी गरज पडत नाही. सगळ्या इंजिनियरांना माहित आहे की कुठल्याही  प्रोजेक्टचे काम कागदावर आधी केले जाते, त्यावर चर्चा होते, चुका सुधारल्या जातात, आणी मगच तो प्रोजेक्ट कुठल्या ही मशीनवर करायला लावतात. CSपाठशाळाचा पण हाच प्रयत्न आहे.

ही एक पायाबूत (radical) कल्पना आहे. यासाठी लागणारे शिक्षकांचे अविरत प्रशिक्षण, पालक-शिक्षक संघाशी वार्तालाप, व शिक्षण खात्या बरोबर चर्चा, या उपक्रमाचे अजून एक ध्येय आहे. शिक्षकांच्या प्रशिक्षणावर या उपक्रमात खूप विचार केला गेला आहे. शिक्षकांना हा उपक्रम सोपा वाटावा या साठी बऱ्याच गोष्टींचे नियोजन केले आहे. उदा: programming, data structures चे वर्कशॉप, उपक्रमाची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी शिक्षकांकडून उपक्रमाचा अभिप्राय घेउन बदल करणे इ.

आपण बघितले, तर वरील कल्पना सगळ्याच क्षेत्रात कामास येतात. एवढेच नाही, तर आता “Make in India” आणी “Start-up India Stand-up India” सारख्या कार्यक्रमांमुळे देशाला उद्योजकांची गरज लागणार आहे. उद्योजकांमध्ये हीच तर कौशल्ये असतात, नाही का? चला, CSपाठशाळेच्या माध्यमातून देशासाठी परिपूर्ण नवीन उद्योजक निर्माण करू!

CSपाठशाळाच्या वेबसाईट www.cspathshala.org वर अधिक माहिती उपलब्ध आहे. लवकरच उपक्रमाचा सर्व मजकूरही वेबसाईटवर विनामूल्य तत्त्वावर उपलब्ध करून मिळणार आहे. आम्हाला तुमचे या उपक्रमाबद्दल विचार ऐकायला आवडतील. आमचा email address cspathshala@gmail.com आहे. जरूर लिहा. आपल्याला जर या प्रकल्पात योगदान करायचे असेल – अभ्यासक्रमाचे मराठीमध्ये भाषांतर असो, किंवा शाळांमध्ये हा उपक्रम राबवायाहा असो, तर वरील e-mail addressवर आमच्याशी नक्की संपर्क साधा.

श्री. निखिल करकरे

 

आपला अभिप्राय, प्रश्न जरूर लिहा.

2 thoughts on “CSपाठशाळा – एक संगणकीय विचार धारा”

  1. निखिलजी , हा नक्कीच एक स्तुत्य उपक्रम आहे व ज्यांना ज्यांना जसे शक्य असेल तसे वेळोवेळी हातभार लावणे हि काळाची गरज आहे. ह्या स्तव मी व काही मित्रमंडळी सुद्धा तयार आहोत व अापणाशी संपर्क साधु इच्छितो.

    1. राजेंद्रजी, धन्यवाद. आपण आम्हाला cspathshala@gmail.com वर email पाठवू शकता का? त्यानंतर आपण कधी व कुठे भेटायचे, हे ठरवू शकतो.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *